Kürt Şiirinin ve Direnişinin Sesi: Sebrî Botanî (1925 – 1998)
Gerçek adıyla Sebriyê Ehmedê Temir, bilinen adıyla Sebrî Botanî; hayatını Kürt diline, edebiyatına ve kültürüne adamış, hem kalemiyle hem de eylemleriyle öne çıkmış usta bir şair, yazar ve peşmergedir.
Sürgünlerle Başlayan Bir Hayat
Sebrî Botanî, 1925 yılında Siirt’in Eruh (Dihê) ilçesine bağlı Lodê köyünde dünyaya gelmiş olup, Jêliyan aşiretine mensuptur
. Henüz küçük bir çocukken, 1929 yılında Şeyh Said ve arkadaşlarının idam edilmesinin ardından ailesi devletin baskılarından çekinerek Suriye’ye (Binyaxetê), Eyndîwer bölgesine göç etmek zorunda kalmıştır
.
Eğitim serüveni oldukça çalkantılı geçen Botanî, dindar bir kadın olan annesi tarafından 1936 yılında Sêgirka köyündeki bir melenin (din hocası) yanına gönderilmiştir
. Zekasıyla kısa sürede Kuran’ı yarılamasına rağmen, hocasının baskıcı tutumu ve şiddeti nedeniyle dini eğitimini yarıda bırakmıştır
. Daha sonra Eyndîwer’de resmi eğitime başlamış ancak dördüncü sınıfa geldiğinde içindeki “vatan derdi” ve yaşadığı zorluklar yüzünden okulu bırakıp hayatın içine atılmıştır
.
Siyasi Bilincin Yeşermesi ve Peşmerge Yılları
Suriye’deki gençlik yıllarında Xoybûn cemiyeti üyeleri ve Hawar dergisi çevresindeki önemli Kürt aydınlarıyla (Resûl Axa, Egît Axa, Dr. Ehmed Nafiz Zaza) tanışma fırsatı bulmuştur
. Özellikle şair Cegerxwîn’in Hawar dergisinde yayımlanan şiirlerini ezberleyerek büyümüş, onun ilk öğrencilerinden biri olarak edebiyat ve vatanseverlik ruhunu benimsemiştir
.
1946 yılında Güney Kürdistan’a (Irak) geçen Botanî, aynı yıl Musul’da tutuklanarak hapse atılmıştır
. Şiirlerini derli toplu yazmaya ve korumaya da bu Musul zindanı yıllarında başlamıştır
. 1957 yılında Zaho’da bir dükkan açan şair, Kürdistan Demokrat Partisi’ne (P.D.K-Îraq) katılarak aktif siyasete atılmıştır
. Molla Mustafa Barzani’nin fedakar bir peşmergesi olarak 1961’deki Eylül Devrimi’ne (Şoreşa Îlonê) ve sonrasında 1976’daki Mayıs Devrimi’ne katılmış; hayatı boyunca dağlarda cesurca mücadele etmiştir
.
Uzun ve zorlu mücadele yıllarının ardından, 1991 yılındaki göç dalgasıyla önce Silopi’ye geçmiş, 1992 yılında ise siyasi mülteci olarak Avrupa’ya giderek Norveç’in başkenti Oslo’ya yerleşmiştir
. Şair, 25 Ekim 1998’de Oslo’da hayata gözlerini yummuştur
.
Edebi Kişiliği ve Sanata Katkısı
Sebrî Botanî’nin edebi kişiliğini öne çıkaran en önemli unsur, kullandığı temiz, duru ve tatlı Kurmanci’sidir. Celadet Bedirxan’ın “Yabancı kelimelerden arınmış temiz bir Kürtçe arayan, Botan dağlarına gitsin” sözünü haklı çıkarırcasına, Botanî’nin dili tam anlamıyla zengin Botan Kürtçesinin bir yansımasıdır
.
Şiirlerinin Teması: Eserlerinde vatanseverlik, bağımsızlık tutkusu, sürgün, yoksulluk ve feodal düzene karşı isyan temalarını sıkça işlemiştir
. Şiirlerindeki bir diğer ana tema ise ünlü Kürt ses sanatçısı Gulbihar’a duyduğu derin hayranlıktır
. Botanî, Gulbihar’ı sanatsal bir pencere olarak görmüş; Kürdistan’ın dağlarının, doğasının güzelliğini onun şahsında şiirlerine yansıtmıştır
.
Kürt Müziğine Katkıları: Şiirleri halk ve sanatçılar tarafından o kadar benimsenmiştir ki, ünlü Kürt müzisyenler onun birçok eserini bestelemiştir. Mihemed Şêxo, Izeddîn Temo ve Ciwan Haco (özellikle “Zengilê Min” şarkısı) Botanî’nin şiirlerini seslendirerek onun sözlerini ölümsüzleştirmiştir
.
Gazetecilik Yönü: Sadece bir şair değil, aynı zamanda yetenekli bir yazar olan Botanî; Birayetî, Teaxî, Eliraq ve Rewşenbîrî gibi gazete ve dergilerde yazılar yazarak basına da büyük katkılar sunmuştur
. Ayrıca Enwerê Mayî’den aldığı ilhamla yazmaya başlamış ve Abdulrehman Mizûrî, Xelefê Zîbarî, Dr. Bedirxan Sindî gibi dostlarını da şiir yazmaya teşvik etmiştir
.
Önemli Eserleri
Sebrî Botanî, yaşamı boyunca yazdığı çok sayıda eseri Kürt kütüphanesine miras bırakmıştır:
Şîn û Şadî (Dîwan 1, Bağdat 1979)
Dilistan (Dîwan 2, Bağdat 1984)
Dengê Metîn û Cûdî (Dîwan 3)
Dibêjin (Öykü ve masallar)
Bilûra Çiyan (Ölümünün 10. yılı anısına 2008’de yayımlanan divanı)
Yayımlanmamış eserleri arasında ise “Pîra Gerok”, çocuklar için yazılan “Kulîlkên Mam Behdîn”, “Pak û Pîs” ve Kürt halkı üzerine yazdığı bir romanı bulunmaktadır